Crna Gora bi mogla postati prva država koja će pristupiti Evropskoj uniji u okviru novog modela proširenja, koji Evropska komisija predlaže kako bi ubrzala prijem novih članica, ali istovremeno osigurala da one i nakon pristupanja nastave da poštuju evropske standarde i preuzete obaveze.
Riječ je o promjenama koje bi mogle značajno uticati na budućnost politike proširenja EU. Evropska komisija predlaže efikasnije donošenje odluka tokom pregovora, mogućnost ranijeg uključivanja kandidata u pojedine evropske politike, ali i strože zaštitne mehanizme koji bi važili nakon što država postane članica.
Crna Gora se u tom kontekstu izdvaja kao najnaprednija kandidatkinja, a evropska komesarka za proširenje Marta Kos više puta je istakla da bi upravo crnogorski pristupni ugovor mogao biti prvi u kojem će se primijeniti nova arhitektura zaštitnih mehanizama.
Što donose nova pravila proširenja?
Evropska komisija početkom mjeseca usvojila je paket mjera pod nazivom „Priprema za širu Uniju“, kojim želi da pripremi evropske institucije, budžet i sistem odlučivanja za prijem novih članica.
Dokument je sada upućen Evropskom parlamentu i Savjetu EU.
Jedna od najznačajnijih predloženih promjena odnosi se na odlučivanje tokom pristupnih pregovora. Komisija predlaže da se za otvaranje pregovaračkih klastera i donošenje pojedinih međufaznih odluka koristi kvalifikovana većina, umjesto dosadašnjeg pravila jednoglasnosti.
To bi značilo da jedna država članica ne bi mogla sama da blokira svaki pojedinačni korak u pregovorima, kao što se dešavalo u prethodnim fazama proširenja.
Predlog se odnosi na određene faze pregovaračkog procesa, a ne na automatsko ukidanje jednoglasnosti za prijem nove članice. Pristupanje i dalje zahtijeva odgovarajuće odobrenje država članica i ratifikaciju pristupnog ugovora.
Druga važna novina jeste postepena integracija kandidata u pojedine politike EU i prije punopravnog članstva. To bi moglo obuhvatiti energetiku, saobraćaj, digitalnu ekonomiju, bezbjednost i odbranu.
U praksi, građani i kompanije iz Crne Gore mogli bi ranije osjetiti koristi od približavanja evropskom tržištu i sistemima, ali bi pristup zavisio od ispunjavanja konkretnih reformskih i regulatornih uslova.
Novi mehanizmi kontrole važiće i nakon ulaska u EU
Posebno značajan dio novog modela odnosi se na zaštitne mehanizme za buduće članice.
Evropska komisija predlaže da se u buduće pristupne ugovore ugrade snažnije garancije kako bi se spriječilo nazadovanje u oblasti vladavine prava, demokratije i poštovanja evropskih vrijednosti nakon pristupanja.
Postojeći zaštitni mehanizmi, koji se odnose na ekonomiju, unutrašnje tržište i pravosuđe i unutrašnje poslove, bili bi ojačani i važili bi tokom dužeg perioda nakon ulaska u EU.
Predviđena je i nova institucionalna zaštitna klauzula koja bi se aktivirala u slučaju ozbiljnog kršenja temeljnih vrijednosti Evropske unije ili principa lojalne saradnje.
U najtežim slučajevima, mjere bi mogle uključivati i privremenu suspenziju prava glasa nove članice u Savjetu EU, kao i druge ciljane mjere.
To ne znači da će Crna Gora ulaskom u EU automatski imati manje prava od ostalih članica. Naprotiv, cilj je da nova članica od dana pristupanja ima puna prava i obaveze, dok bi zaštitne mjere bile aktivirane samo u slučaju ozbiljnog kršenja preuzetih obaveza.
Komisija naglašava da bi eventualne zaštitne mjere bile privremene, ciljane, podložne reviziji i reverzibilne.
Za Crnu Goru planirano 3,2 milijarde eura
Prema predlogu Evropske komisije, za Crnu Goru je u budžetu EU za period od 2028. do 2034. godine planirano oko 3,2 milijarde eura, uključujući i novac za funkcionisanje evropskih institucija čiji će Crna Gora biti dio.
Ovaj paket zasnovan je na predlogu novog sedmogodišnjeg budžeta EU i predstavlja procjenu sredstava i rashoda koje bi članstvo Crne Gore zahtijevalo.
Novac je raspoređen kroz četiri glavne budžetske oblasti: 2,076 milijardi eura za ekonomsku, socijalnu i teritorijalnu koheziju, poljoprivredu, ruralni razvoj i bezbjednost; 523 miliona eura za konkurentnost, prosperitet i bezbjednost; 147 miliona eura kroz instrument Globalna Evropa; 442 miliona eura za administrativne troškove.
Najveći dio sredstava, dakle, odnosi se na razvojne investicije, regionalno povezivanje, poljoprivredu i unapređenje životnog standarda.
U okviru prve budžetske oblasti, gotovo 1,991 milijarda eura predviđena je kroz Nacionalni i regionalni partnerski plan. Od toga je 277 miliona namijenjeno zajedničkoj poljoprivrednoj politici, dok je 592 miliona predviđeno za oblast unutrašnjih poslova, a 37 miliona za programe teritorijalne saradnje Interreg.
Ova sredstva mogla bi predstavljati značajan izvor finansiranja projekata u saobraćajnoj infrastrukturi, energetici, zaštiti životne sredine, obrazovanju, zdravstvu, poljoprivredi i regionalnom razvoju.
Finansijski paket Evropske komisije treba da prođe finalnu rundu pregovora i usaglašavanje.
Prvo uslovi, pa onda novac
Novi finansijski model predviđa da se sredstva ne dodjeljuju samo na osnovu pripadnosti Evropskoj uniji, već da njihova isplata zavisi od ostvarenih rezultata.
Osnovni instrument biće Nacionalni i regionalni partnerski plan, koji će sadržati konkretne reforme, investicije, ciljeve i rokove.
To znači da će Crna Gora morati da pokaže da je ispunila unaprijed dogovorene korake kako bi ostvarila pravo na isplatu predviđenih sredstava.
Evropska komisija posebno insistira na vladavini prava, efikasnosti institucija, kvalitetu javne uprave, finansijskoj kontroli i sposobnosti države da pravilno upravlja evropskim novcem.
U slučaju neispunjavanja uslova, isplate mogu biti obustavljene ili umanjene.
Istovremeno, od dana pristupanja Crna Gora bi imala puna prava i obaveze članice, što podrazumijeva i redovno uplaćivanje doprinosa u budžet EU, ali i pristup evropskim fondovima i programima.
Finansijski paket, dakle, nije poklon niti jednokratna uplata, već okvir za finansiranje razvoja i funkcionisanja države kao buduće članice, a značajan dio ukupnog novca planiran je za finansiranje troškova crnogorskog funkcionisanja kao članice Evropske unije. To uključuje finansiranje rada evropskih institucija, administrativnih struktura i drugih obaveza koje će Crna Gora preuzeti stupanjem u članstv
Mapa puta 4. novembra
Novi važan datum za evropski put Crne Gore je 4. novembar, kada će evropska komesarka za proširenje Marta Kos predstaviti Paket proširenja za 2026. godinu pred Odborom za spoljne poslove Evropskog parlamenta.
Očekuje se da paket, pored godišnjih izvještaja o napretku deset zemalja kandidata i potencijalnih kandidata, obuhvati i posebne mape puta za Crnu Goru, Albaniju, Moldaviju i Ukrajinu.
Dokument za Crnu Goru trebalo bi da definiše naredne korake, konkretne obaveze, ciljeve i okvirne rokove za završetak pregovora i pristupanje Evropskoj uniji.
Za razliku od ostalih država obuhvaćenih ovim inicijativama, Crna Gora je otvorila svako od 33 pregovaračka poglavlja, a Evropska komisija je ranije ocijenila da bi Crna Gora mogla da završiti tehnički dio pregovora krajem 2026. ili početkom 2027. godine.
Evropska komesarka Marta Kos govorila je i o mogućnosti potpisivanja pristupnog ugovora tokom 2027. godine, dok se 2028. pominje kao moguća godina ulaska Crne Gore u EU.
Crna Gora se tako nalazi pred istorijskom fazom evropskih integracija. Istovremeno, njen pristupni ugovor mogao bi postati prvi konkretan primjer primjene novog modela proširenja, koji će od budućih članica zahtijevati ne samo ispunjavanje uslova prije ulaska, već i kontinuirano očuvanje evropskih standarda nakon sticanja punopravnog članstva.
